Wij hebben de Eerste Kamer twee brieven gestuurd over de Asielnoodmaatregelenwet, omdat deze wet volgens ons én volgens geraadpleegde experts veel verder gaat dan in het politieke debat wordt gezegd. Voor deze brieven hebben wij gesproken met onafhankelijke juristen, wetenschappers en mensen uit de uitvoeringspraktijk.
Download brief 1: Overkoepelende brief bondgenootschap over asielwetsvoorstellen
Download brief 2: Brief bondgenootschap over strafbaarstelling onrechtmatig verblijf
De kern van de wet is dat onrechtmatig verblijf een misdrijf wordt. De regering heeft dit deels aangepast, nadat bleek dat ook hulpverlening strafbaar kon worden. Maar zoals meerdere juristen aangeven: zolang onrechtmatig verblijf een misdrijf blijft, blijven de risico’s bestaan. De aanpassing verandert niets aan de basis van de wet en biedt geen echte rechtszekerheid.
Hoogleraar migratierecht Paul Minderhoud wijst erop dat de wet juridisch veel breder is dan wordt voorgesteld. Waar de minister spreekt over een kleine groep overlastgevende mensen, zegt Minderhoud: “De tekst van de wet is daar niet toe beperkt.” In de praktijk kan de wet ook gelden voor mensen met een verlopen visum, voor mensen die wachten op een nieuwe asielaanvraag en zelfs voor EU-arbeidsmigranten die hun baan verliezen. Dat verschil tussen wat wordt gezegd en wat er daadwerkelijk in de wet staat, noemt hij een serieus risico voor toekomstig gebruik en misbruik.
Ook voor hulpverleners blijft de situatie onzeker. Advocaten van Cleerdin & Hamer benadrukken dat de aanpassing van de wet hulpverlening niet echt uitsluit. Zij stellen dat vervolging nog steeds mogelijk is via andere strafwetten. “De bevoegdheid om te vervolgen blijft volledig bij het Openbaar Ministerie liggen,” schrijven zij. Dat betekent dat vrijwilligers, kerken, organisaties en professionals alsnog te maken kunnen krijgen met onderzoek of vervolging, ook als zij handelen uit menselijkheid.
Daarnaast waarschuwt advocatenkantoor De Brauw Blackstone Westbroek voor gevolgen die vaak over het hoofd worden gezien. Omdat onrechtmatig verblijf een misdrijf wordt, kan ook geld dat mensen verdienen of ontvangen tijdens dat verblijf als “afkomstig uit een misdrijf” worden gezien. De Brauw wijst erop dat hierdoor zelfs scholen, zorginstellingen, hulporganisaties en banken in beeld kunnen komen. Hun conclusie is helder: de wet creëert rechtsonzekerheid voor een veel grotere groep dan alleen mensen zonder papieren.
Ook uitvoeringsorganisaties plaatsen grote vraagtekens bij deze wet. De politie en de Dienst Terugkeer en Vertrek geven aan dat er geen bewijs is dat strafbaarstelling leidt tot meer terugkeer. Wat zij wél verwachten, is dat mensen onderduiken. Minder contact met zorg, minder aangifte bij uitbuiting of geweld, en meer kwetsbaarheid. Zoals de politie het samenvat: deze wet kan een vicieuze cirkel creëren, zonder oplossing.
Ten slotte waarschuwt professor Minderhoud expliciet voor buitenlandse voorbeelden. Hij wijst erop dat onduidelijke wetgeving, gecombineerd met steeds ruimere opsporingsbevoegdheden, kan leiden tot praktijken die we kennen uit de Verenigde Staten. Daar laten ICE-praktijken zien hoe dit kan uitmonden in huiszoekingen, invallen en angst in hele gemeenschappen. Zijn boodschap is duidelijk: dit soort situaties ontstaan niet ineens, maar door wetgeving die onvoldoende grenzen stelt.
Alles bij elkaar laat dit zien dat de Asielnoodmaatregelenwet niet alleen ingrijpend is, maar ook slecht doordacht. Zij belooft grip, maar creëert onzekerheid. Zij zegt problemen op te lossen, maar vergroot ze in de praktijk.
Daarom hebben wij, samen met meer dan 120 maatschappelijke, medische en religieuze organisaties, de Eerste Kamer gevraagd om deze wet niet aan te nemen. Wij pleiten voor beleid dat duidelijk, uitvoerbaar en menswaardig is, en dat de rechtsstaat beschermt in plaats van onder druk zet.
Bijlage: Mr. Wijngaarden en mr Toelsie - Strafbaarstelling illegaal verblijf: onvermoede gevolgen